زندگی نامه اندیشمند فرزانه و متفکر متعهد پروفسور سیّد علی اکبر حسینی
(استاد ممتاز تعلیم و تربیت و چهرة ماندگار کشوری)
"بسم الله الرحمن الرحیم "
الم تر کیف ضرب الله مثلاً کلمه طیبه کشجره طیبه اصلها ثابت و فرعها فی السماء توتی اکلها کلّ حین باذن ربها و یضرب الله الامثال للناسلعلّهم یتذکرون (ابراهیم/ 24و25 )
دکترسیّد علی اکبر حسینی متولد مرداد ماه سال 1308 روستای سردر کرمان است. وی در آستانۀدهۀ دوم قرن حاضر و در خانوادهای روحانی به دنیا آمد و فرزند ارشدِ پسری مرحوم حجت الاسلام والمسلمین سیّد عیسی حسینی سردری از روحانیون سرشناس کرمان و از ارادتمندان حضرت سیّد الشهداء (علیهالسلام) بود. دکتر حسینی تحصیلات 4 سالۀ ابتدایی را در همین روستا به پایان رسانید و قرآن را از پدر آموخت و از طریق ایشان آشنایی اولیه با تاریخ و فرهنگ اسلامی را به دست آورد. وی سپس جهت تحصیل علوم دینی وارد حوزه علمیه کرمان شد و در مدرسۀ معصومیه کرمان “مقدمات” و بخشی از دروس “سطح” را فرا گرفت و همراه با مطالعات مذهبی دیگر به حفظ نیمی از قرآن کریم توفیق یافت و در کسوت روحانیت به
وعظ و خطابه و ذکر مصائب خاندان عصمت و طهارت (سلام الله علیهم اجمعین) پرداخت. ایشان در سال 1330 جهت تکمیل تحصیلات عازم حوزه علمیه قم شد و ابتدا در مدرسه حجتیّه و سپس در مدرسۀ فیضیه از محضر استادان این حوزه کسب فیض کرده و به محضر درس حضرت آیتالله العظمی بروجردی (ره) راه یافت.
دکتر حسینی در اوایل تحصیل در حوزه علمیه قم به تحصیلات دبیرستانی نیز تمایل یافت و در آموزشگاه شبانهای که شهید دکتر بهشتی تدریس زبان انگلیسی آن را برعهده داشت ثبتنام کرد و همزمان با تحصیلات حوزوی در امتحانات پایان سیکل اول متوسطه و پنجم علمی و دیپلم کامل به طور داوطلبانه شرکت نموده و درمدّت کمتر از 3 سال (با احراز رتبه اول از مجموع داوطلبان) به اخذ دیپلم ادبی در سال 1335 نائل آمد.
در همین سال به دانشکده الهیات )معقول و منقول سابق (دانشگاه تهران راه یافت و از محضر استادانی چون دکتر کنی، دکتر زرین کوب، دکتر سادات ناصری، و بیش از همه دکتر محمد ابراهیم آیتی کسب فیض کرد و در سال 1339 (با احراز رتبه اول در جمع رشتههای چند گانه معقول و منقول، ادبیات عرب و فرهنگ اسلامی) در رشتۀ فرهنگ اسلامی فارغ التحصیل شد.
در بهار 1340 با استفاده از یک بورس دولتی که در آن زمان به شاگردان اول هر دانشکده داده میشد به ایالات متحده آمریکا عزیمت کرد و در دانشگاه دولتی ایندیانا واقع در شهر بلومینگتن به تحصیل پرداخت و در فاصله کمتر از 5 سال تحصیلی به ترتیب، با اخذ درجۀ فوق لیسانس در رشته روانشناسی تربیتی و درجه تخصص و دکتری در رشته تعلیمات متوسط توفیق یافت.
وی سپس به ایران بازگشت و در سال 1345 با مرتبه استادیاری عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز شد و در سالهای 1350 و 1355 به ترتیب، به احراز رتبه های دانشیاری و استادی دست یافت. این دانشمند گرانسنگ دارای بیش از 300 اثر علمی شامل کتاب، مقاله، تک نگاری و ترجمه به زبانهای فارسی و انگلیسی و عربی است که بیشتر آنها در زمینۀ روانشناسی و علوم تربیتی و به ویژه تعلیم و تربیت اسلامی میباشد.
دکتر حسینی در کنار فعالیّت های نویسندگی، با علاقه و اشتیاق وافری که به امر تدریس داشت بسیاری از دروس دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی را در دوره های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری تدریس میکرد و کلام آخر آخرین جلسات درسی وی در تمام سالهای تدریسش این شعر بود:
ایام خوش آن بود که با دوست به سر شد باقی همه بیحاصلی و بیخبری بود
وی استاد راهنمای حدود 60 رسالۀ کارشناسی ارشد و دکتری را نیز بر عهده داشت و همچنین بیش از 40 طرح پژوهشی و چندین طرح پژوهشی ملی را در کارنامۀ خود ثبت کرد.
این دانشمند متعهد در کنار فعالیتهای علمی و تحقیقی خود مسئولیتهای متعددی نیز پس از انقلاب اسلامی بر عهده گرفت که بدون استثناء تماماً مرتبط با جامعۀ علمی و نظام دانشگاهی بود. وی دو دوره ریاست دانشگاه شهید باهنر کرمان را در سالهای حسّاس 1357 و 1373 متقبّل شد و به ویژه در راهاندازی دورههای تحصیلات تکمیلی سعی زیادی داشت.
ایشان با بسیاری مراکز و نهادها مانند: شورای عالی انقلاب فرهنگی، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، سازمان سنجش و آموزش کشور، وزارت آموزش و پرورش، جهادسازندگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مدرسه عالی قضایی قم، شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی و غیره همکاری داشت و همچنین در بسیاری شوراهای کلیدی دانشگاه چون هیئت ممیزه، تحصیلات تکمیلی، کمیته تخصصی علوم انسانی، شورای انتشارات و نیز هیئت تحریریه نشریههای دانشگاهی مانند: نامه علوم انسانی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه شهید باهنر کرمان، اندیشه دینی دانشگاه شیراز، علوم انسانی دانشگاه امام حسین
(ع)، تربیت اسلامی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، عضو فعال بود.
ایشان همچنین در بسیاری همایشها و کنفرانس های ملّی و بین المللی شرکت کرد و به کسب موفقیّت هایی نایل آمد:
- سردبیری مجله علمی پژوهشی علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز در سال 1363 (که پس از انقلاب اسلامی به محاق تعطیلی افتاده بود) و انتشار اولین شماره آن در سال 1364 (که تا پایان دوره سردبیری ایشان در سال 1376، 23 شماره نشریه منتشر شد)
- استاد نمونه دانشگاه شیراز در سال 1373
- استاد نمونه کشوری در سال1376 اخذ لوح تقدیر از ریاست جمهوری، پژوهشگر نمونه استان فارس در سال 1379، و نامزدی مرد سال علمی در 2004 میلادی توسط مؤسسه های جهانی و بین المللی، تنها بخشی از افتخارات این استاد خداباور بود.
- از ایشان همچنین در دومین همایش ملی چهرههای ماندگار کشوری در سال 1382 به عنوان چهره ماندگار رشتۀ تعلیم و تربیت، تجلیل به عمل آمد.
عناوین برخی از کتابهای ایشان عبارتند از:
- مفحمات الاقرآن فی مبهمات القرآن (ترجمه از زبان عربی)،
- تفکر خلاق: هدف غایی تعلیم و تربیت، پرستاری روانی (ترجمه از زبان انگلیسی)
- اصول ریاضیات در آمار مقدماتی به طریق آموزش برنامه ای (ترجمه از زبان انگلیسی)
- بررسی گزینش دانشجو در دانشگاه شیراز (از نمونه کتابهایی اند که پیش از انقلاب اسلامی چاپ شدند)
- مباحثی چند پیرامون مبانی تعلیم و تربیت اسلامی (1362)
- سیری اجمالی در تاریخ تعلیم و تربیت اسلامی (1372)
- مجموعه مقالات نظری تحلیلی (1378)
- مجموعه مقالات کاربردی (1379)
- تعلیم و تربیت اسلامی؛ مبانی، منابع و اصول (1379)
- گلچینی از آموزه های تربیتی در زندگی حضرت فاطمه زهرا (س) (1379)
- کیمیای ربیّت و ربانیت (1385)
- انسان- شناسی در اسلام (آماده چاپ)
- روانشناسی کودک و نوجوان (آماده چاپ)
- مجموعه 2جلدی دفتر تربیت (1394)
این استاد فرزانه که عمر خود را وقف نظام آموزشی کشور کرد پس از عمری تلاش علمی و عملی در سال 1380 در سمت استاد تمام، بازنشسته شد امّا تا آخرین لحظه های حیات پربرکت خود آنی از قلم و کاغذ و دانش پژوهی جدا نگردید وحتّی واپسین دغدغه های وی تکمیل آثار باقی مانده اش بود.
ایشان در سال 1343 با سرکار خانم حاتمی ازدواج کرد و دارای سه فرزند با نام های سیّد حسین، سیّد حسن و سیّده مونا میباشد و همانگونه که خود آرزو داشت هر سه با طیّ مدارج تحصیلی از استادان حوزه و دانشگاه شدند. این استاد مسلّم تعلیم و تربیت اسلامی همواره موفقیّت علمی و کاری خود و نیز فرزندانش را مرهون فداکاری های بیحدّ و حصر همسر خود میدانست و این امر تأکید و توصیۀ همیشگی اش بود. ایشان درایّام سوگواری سیّد و سالار شهیدان (علیه السلام) در 12 محرم 1431 ه.ق مصادف با 8 دی ماه 1388 و در شب شهادت سیّد الساجدین (علیهالسلام) رحلت کرد و پس از انجام مراسم باشکوه تشییع در شهرهای شیراز و کرمان، بر سر دست دوستداران و شاگردانش و بنا بر توصیۀ خود، درمسجد قائم روستای سردر و در کنار آرامگاه مقدّس پدر و مادر بزرگوارش آرام یافت.
در شب رحلت وی فرزندان و دوستدارانش بر سر مزار پاکش تا پاسی از صبح به خواندن آنچه خود بدان عشق میورزید یعنی
قرآن مجید و ذکر مصیبت سیّد الشهداء (علیهالسلام)، دردمندانه نالیدند و آسمان شبِ مقبره نیز با شکوه هر چه تمام و البته سوزناک، آنان را همراهی کرد.
«و سلام علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیا« (مریم/ 16).

این یک تیتر است
برای تغییر این متن بر روی دکمه ویرایش کلیک کنید. لورم ایپسوم متن ساختگی با تولید سادگی نامفهوم از صنعت چاپ و با استفاده از طراحان گرافیک است.
معرفی اندیشه های مرحوم پروفسور سید علی اکبر حسینی
به قلم دکتر سید حسین حسینی/ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
الف. دکتر حسینی از پیشگامان عرصه مطالعات تعلیم و تربیت اسلامی بود که پس از انقلاب اسلامی، فعالیتهای آکادمیک خود را متمرکز در این حوزه کرد و حاصل سختکوشیهای وی در آن سالها، عرضه دو اثر فاخر به جامعه علمی بود؛ کتاب «مباحثی چند پیرامون تعلیم و تربیت اسلامی» در سال 1362 و پس از آن، کتاب «تاریخ تعلیم و تربیت اسلامی» در سال 1372 که هر دوی آنها به وسیله انتشارات «دفتر نشر فرهنگ اسلامی» به چاپ رسیدند و در همان ایام مورد استقبال قرار گرفت، چندین نوبت تجدید چاپ شد، و از منابع درسی دانشگاهها محسوب شدند. ایشان در دهه 70، کتاب نخست را مورد بازنگری جدی قرار داد و با اصلاحات اساسی و اضافات بسیار دیگری با عنوان «تعلیم و تربیت اسلامی؛ منابع و اصول» توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در سال 1379 به چاپ رساندند. میتوان از این منبع بهعنوان مهمترین اثر علمی وی یاد نمود که معرف دیدگاهها و نظریه ایشان در باب تعلیم و تربیت اسلامی است.
استاد حسینی در این کتاب، پس از مطلعی پیرامون اهمیت مطالعات تعلیم و تربیت اسلامی پس از انقلاب، در فصل اول به اقتضائات نظام تعلیم و تربیت اسلامی نظری انداخته و سپس در فصول بعدی، مباحثی چون: منابع تعلیم و تربیت اسلامی، چشماندازهای نظام آموزشی اسلامی، تحلیل و بررسی نظریههای تربیتی، نظریه تربیتی اسلام، و معلم در نظام تعلیم و تربیت اسلامی را مطرح میسازد. از نکات قابل توجه این پژوهش، افزودن فصلی (فصل هفتم) با عنوان «دانشگاه اسلامی؛ از آرمان تا واقعیت» است و از نکات پندآموز آن، یادآوریِ پایانی این فصل در قالب معرفی دو اثر (با هدف ترغیب خوانندگان به ادامه تحقیق در زمینه موضوع بحث) است که در ضمن، نشان از تواضع اخلاقی و شخصیت علمی این متفکر فرزانه دارد؛ «… در آستانۀ به پایان آمدن این دفتر، دو اثر مهم و سودمند انتشار یافت که در زمینه بحث حاضر از ارزش و اعتبار بسیار بالایی برخوردارند. اثر اول کتاب ارزشمند «از علم سکولار تا علم دینی» است و مؤلف دانشمند آن ضمن ارائۀ مباحثی مفید به این نتیجهگیری دقیق و روشن میرسد که باتوجه به محدودیتهای بینش سکولار و اثرات نامطلوب علم سکولار در صحنۀ عمل، علم باید بار دیگر جنبۀ دینی به خود بگیرد، تا زمینه برای شکوفا شدن سایر ابعاد وجودی انسان فراهم گردد. اثر دوم مقالهای است با عنون «علوم انسانی اسلامی؛ مبنای تحقّق وحدت فرهنگی»[1] که در آن، نویسنده اولا همۀ نظریههایی که از آغاز انقلاب شکوهمند اسلامی ایران، در باب علوم انسانی اسلامی مطرح شده، معرفی نمودهاست. ثانیا به نقد و بررسی هر یک از آنها پرداخته و بر جهات مثبت و منفی هریک تاکید نموده است و سپس از نظریۀ خود با عنوان «نظریۀ تحلیلی-جمعی» یاد میکند…»[2].
ب. زندگینامه علمی[3] استاد، نشان از جمع روشنفکری آکادمیک با تعّهد دینی دارد و از همین رو از وی به عنوان یکی از مصادیق اَتمّ «روشنفکر دینی» یاد شدهاست.[4] همچنین به دلیل تلاشهای مستمر این «فیلسوف تعلیم و تربیت» اسلامی در طول بیش از نیم قرن مجاهدت علمی، میتوان از وی بهعنوان پدر تعلیم و تربیت اسلامی در ایران نام آورد.[5] از جمله شواهدی که نویسندۀ مقاله «استقلال نظام تعلیم و تربیت اسلامی؛ مفهوم کلیدی در اندیشههای تربیتی استاد حسینی» برای این امر اقامه میکند عبارتند از: سابقه و سبقت ایشان در طرح و بسط مطالعات پژوهشی تعلیم و تربیت اسلامی در ایران، طرح مسألۀ نظام تعلیم و تربیت اسلامی و معرفی آن بهعنوان یک نظام مستقل، گستردگی حوزۀ اندیشه با تبیین عناصر تعلیم و تربیت اسلامی، پیشنهاد و طرح نظریۀ (علمی) تربیتی اسلام، اهمیت به اولوّیتهای پژوهشی نظری در جَنب اولویتهای کاربردی، تربیت شاگردان و تلاش برای تأسیس رشتههای آموزشی تحصیلات تکمیلی و نقش پیشتازی در احیاء رشتۀ تعلیم و تربیت اسلامی در ایران (در ابعاد علمی-نظری و عملی-اجرایی)، اهتمام به نگاه پژوهشی به مهمترین مسائل نظام آموزش عالی و آموزش و پرورش ایران، و نهایتا پیشگامی در عرصۀ تولید علوم انسانی اسلامی و ارائۀ نظریۀ علمی (نظریۀ تفکیکی) در این خصوص.[6]
ج. به غیر از آثار پیشیاد، پارهای از مهمترین کتبی که در دورۀ حیات ایشان پس از انقلاب اسلامی چاپ شد، شامل این عناوین میباشد:
- کتاب «فلسفۀ تعلیم و تربیت» (جلد اول)؛ که کاری مشترک با همکاری گروهی از استادان صاحبنظر بود و فصل تاریخچۀ تعلیم و تربیت آن توسط استاد حسینی به رشتۀ تحریر درآمد.[7]
- «بررسی اصول و مبانی تربیت اسلامی به منظور طراحی نظام جدید ترویج کشاورزی ایران»؛ که طرح تحقیقاتی بزرگ و مشترکی بین دانشگاه شیراز و وزارت کشاورزی در سال 1372 است.
- کتاب دو جلدی «مجموعه مقالات نظری-تحلیلی» و «مجموعه مقالات کاربردی»؛ که در بردارندۀ تعداد 69 مقاله اعم از مقالات نظری و کاربردی و گزارشهای تحقیقات میدانی بود. جلد اول در چهار فصلِ تعلیم و تربیت، روانشناسی و بهداشت روانی، دانشگاه و آموزش عالی، و فرهنگ و تمدن اسلامی و جلد دوم نیز در چهار فصلِ پیشرفت و شکست تحصیلی، آزمونهای هوشی و استعداد تحصیلی، ارزشیابی و عملکرد تحصیلی، و تجارب آموزشی و فرهنگی، تنظیم شدهاست. ایشان در مقدمۀ این کتاب آوردهاند: «… هرچند از لحاظ منطقی، نظر و اندیشه مقدّم بر عمل و کاربری است و لیکن غلبۀ چشمگیر تعداد مقالات نظری بر کاربردی، خاص این نویسنده نیست بلکه اصولا نشان از یک مشکل عام فرهنگی-آموزشی دارد و لزوما ایجاب میکند مورد توجه برنامهریزان، خاصه متولیان نظام آموزش عالی، قرار گیرد تا صاحبان رأی و نظر تنها به بیان فکر و اندیشه بسنده نکنند بلکه به راهها و روشهای تحقق آنها نیز بیاندیشند و بدین نکته مهم توجه عمیق مبذول دارند که روش یا روشها، متغّیر و یا تابعی از نوع سوالاند و با فلسفه و دیدگاههای نظری سنخیّت و هماهنگی دارند. بنابراین برعهدۀ نظریهپرداز است که همزمان با ارائۀ هر نظریه، به روشهای عملی متناسب نیز بیاندیشد …»[8]
- «کیمیای رِبّیت و رَبانیّت» حاوی بیش از 50 نمونه سخنرانیهای استاد از سالهای 1375 تا 1380 و تعدادی نامه و پیام و یادداشت در موضوع و مسائل تعلیم و تربیت. در قسمتی از پیشگفتار این کتاب میخوانیم: «دکتر حسینی از جمله صاحبنظرانی است که در زمینه علوم تربیتی و روانشناسی، نه تنها آشنا با زبان، افکار و نظریات مطرح در دنیای کنونی است که خود، علاوه بر پژوهشهای فراوان، ضمن بهکارگیری ضوابط یک نظریۀ پژوهشی و حفظ خط انصاف علمی و توجه به آراء محققین دیگر، طرحی نو در انداخته و نوآوری را با واقعبینی و حقگرایی یک جا جمع آوردهاست. بهویژه پیوند او با فرهنگ اسلامی، از ارتباط اصیل و ریشهای برمیخیزد و با تسلّط بر مبانی دینی، قدرت بهرهبری و تطبیق و مقایسۀ مسائل دینی، در آثارش به عیان آشکار است …»[9]
- «تحلیلی پیرامون نظام تعلیم و تربیت؛ نقد مقاله و دیدگاه صاحبنظران»؛ که اثری نو در نوع خود بود و بر محور یکی از مقالات مهم استاد شکل گرفت. این کتاب مقالۀ دکتر حسینی و نقدهای تعدادی از استادان مطرح تعلیم و تربیت کشور است: «… بهجهت دامن زدن به سنّت نقد مقالات علمی و احتمالا برای نخستین بار، به انتخاب مقالۀ «نظام تعلیم و تربیت» دست زدیم … متن مقاله بههمراه نامۀ درخواست نقد برای گروهی از صاحبنظران این رشته ارسال شد و درخواست کردیم نقد مقالۀ فوق را در قالب تحلیل و بررسی نقاط قوّت و ضعف بیان کرده و به پرسشهایی 6گانه پاسخ دهند…؛ دغدغۀ تحلیل نظام تعلیم و تربیت همواره یکی از کلیدیترین مسائل حوزۀ علوم تربیتی بودهاست چرا که در سایۀ این عنوان، طرح و تعریف تمامی مؤلفههای اصلی مفهوم تعلیم و تربیت مورد نظر قرار میگیرد و هرآینه، واژه «نظام»، سخن از نحوۀ چینش و جایگزینی این عوامل دارد. اما جدای از این ویژگی بارز، موضوع دیگری بر حساسیّت مسأله میافزود و آن، ضرورت تنظیم و تحلیل نظام تعلیم و تربیت اسلامی است که از خواستهها و بایستههای پژوهشی برآمده از مقتضیات جامعه اسلامی ایران کنونی قلمداد میشود …»[10]
- «آموزههای تربیتی در زندگی حضرت زهرا (س)»؛ کتاب کمحجمی است که با مشارکت برخی از دانشجویان ایشان در دانشگاه شیراز پیرامون ابعادی از سیرۀ تربیتی آن حضرت، آماده نشر شد.[11]
د. پیش از انقلاب نیز چندین کتاب از این چهرۀ ماندگار به بهرهبرداری رسید، مانند: ترجمه کتاب مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن، تفکر خلاق؛ هدف نهایی تعلیم و تربیت، ترجمه کتاب پرستاری روانی، ترجمه کتاب اصول ریاضیات در آمار مقدماتی به طریق آموزش برنامهای، و نیز کتاب بررسی گزینش دانشجو در دانشگاه شیراز.[12]
ه. همچنین در چند سال گذشته و پس از رحلت ایشان، آثاری به جامعۀ علمی ارائه شد که میتواند سهم موثری در معرفی اندیشههای استاد حسینی داشته باشد، از جمله؛
مجموعه دوجلدی «دفتر تربیت» با بیش از 60 مقاله، حاوی مقالات نظری و تحلیلی از سال 1342 تا سالهای پایانی زندگی، که بر اساس منطق تنظیمی (که در مقدمه جلد اول به آن اشاره شدهاست)[13]، به دو جلد تقسیم شدهاند: جلد اول شامل مطالعات نظری تعلیم و تربیت با نگاه به مسائل تعلیم و تربیت اسلامی در فصول 7گانۀ: مبانی و روشها، ماهیت و مسائل، اندیشهها و نظریهها، حقوق و تربیت، اصول و راهبردها، آموزش و ویژگیها، و مدیریت و تدریس؛و جلد دوم شامل فصول 7گانۀ: روانشناسی در اندیشه معاصر، روانشناسی در اندیشه اسلامی، مسائل و مشکلات دانشگاهی، و بحران کیفیت، دانشگاه اسلامی، فرهنگ در منظر تمدن اسلامی، و فرهنگ در منظر جامعه اسلامی. نویسندۀ این سطور در مقدمۀ این مجموعه و پس از بیان جایگاه «دفتر تربیت» در جهت تبیین چارچوبهای تئوریک و متدیک تعلیم و تربیت اسلامی، به پیشینه و زمینۀ فراهمآوری آن و فلسفۀ ترتیب مقالات اشاره داشته و اضافه میکند: «… از ویژگیهای بارز هرم شخصیتی و علمی استاد آن است که به مسائل تجربی و عینی تعلیم و تربیت نظر داشته و صرفا در چارچوب مباحث تجریدی و نظری، به تئوریپردازیهای ذهنی نپرداختهاست و صدافزون، یکی از رمزهای کلیدی رستن از چالشهای پیشیاد در عرصۀ معضلات و مسائل تعلیم و تربیت اسلامی در جامعه امروز ما، همین است چرا که اگر دربارۀ اهداف و مسائل کلی نظری تعلیم و تربیت اسلامی، سخنهایی گفته شده اما در باب تبدیل و تطبیق کلیات بر مشکلات ریز آموزشی، کارهایی با حفظ اسلوبهای علمی و فنی، بسیار کم صورت گرفتهاست و لذا بایستی ایشان را در این مسیر، پیشتاز و از پیشگامان عرصۀ تحقیق در زمینۀ تعلیم و تربیت اسلامی کشور بهحساب آورد … همچنین، از لزوم تغییر و تحول در نظام دانشگاهی و مسألۀ اسلامی شدن و پیجویی مبانی نظری و کاربردی آن سخن گفتهاند… و اگر به نوآوری اشاره به این دلیل است که وی در پژوهشهایش آشکارا معتقد است مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، جوهره و هویت خاص خود را دارد و کاملا متفاوت و متضاد با مبانی تعلیم و تربیت غربی است.»[14]
«چکیده مقالات»[15] و سپس «مجموعه مقالات دوجلدی همایش ملّی تعلیم و تربیت اسلامی؛ مبانی، منابع و اصول» (با رویکرد معرفی، تحلیل و نقد آثار اندیشمند فرزانه استاد سیّدعلیاکبر حسینی)؛ که در در سه بخش مقالات، یادنامه، و زندگینامه تنظیم شدهاست. در بخش مقالات، حدود 40 مقاله پیرامون ابعادی از اندیشههای ایشان و مسائل تعلیم و تربیت جا داده شده و در قسمت پایانی کتاب نیز، «یادنامه» در بردارندۀ نمونههایی از یادداشتهای علمی یا دلنوشتههای صاحبنظران است که در معرفی شخصیت علمی و اخلاقی و افقگشایی به رهآورد و رویکردهای علمی استاد، بسیار موثرخواهد بود؛ «روح اخلاص در تمامی دستنوشتههای اندیشمندان محترم موج میزند و بالاتفاق، با قلمی خالصانه و بیهیچ پیرایهای، از صدق و صفای مرحوم دکتر یاد کردهاند.»[16]
در مقدمۀ این کتاب پس از بحث از «ضرورت تربیتپژوهی»، به اهداف 27گانه و محورهای 27 و 22گانۀ این همایش ملّی اشاره شده و سپس اولویتهای پژوهشی 14گانهای بیان شدهاست که مناسب است از منظر نگاه استاد حسینی مورد توجه و تحقیق قرار گیرد تا اندیشه تربیتی ایشان به تبیین و نقد و تحلیل کشانده شود. نگارنده در قسمت پایانی مقدمه، با مرور محتوای کیفی مقالات حوزۀ تعلیم و تربیت کشور، به بحث مهم آفات کنونی مطالعات تعلیم و تربیت اسلامی پرداخته و 7 چالش را به تحلیل میگذارد، اعم از:
چالش نحوۀ تنظیم نظام تعلیم و تربیت اسلامی، لزوم رعایت اسلوبهای روششناختی، ضرورت فهم نظام فکری یک اندیشمند، بلیۀ اسلامیزه کردن تئوریهای غربی، لزوم برنامۀ جامع پژوهشیِ مسألهمحور و سیستماتیک، ضرورت نظریهپردازی جمعی، و هفتم؛ ضرورت نقد متون تربیتی.
بدینترتیب ضروری است برای مسائل فوق چارهاندیشیهای معقول و منطقی داشت و مراجعه به آثار و اندیشههای استاد حسینی و توجه به سبک و سیاق پژوهشهای ایشان میتواند کارساز باشد چرا که هماینک یکی از بهترین نمونههای الگوگیری برای یک کار پژوهشی صِرف، در پیش روی پژوهشگران تعلیم و تربیت اسلامی قرار دارد؛ 1- سبک، 2- محتوا، و 3- پژوهش ناظر به مسائل روز جامعه، همگی در آثار ایشان، درخور توجه و محل رجوع و استناد خواهد بود.[17]
و. در این راستا، میتوان بر این الزام پژوهشی تاکید نمود که مسیر منطقی «تبیین»، «تفسیر»، و «تحلیل» دیدگاههای یک اندیشمند صاحب سبک، آن است که نظام فکری وی را نخست، «حدس» و سپس، «کشف» و آنگاه «فهم» کنیم؛ آن هم در چارچوب روشی سیستماتیک و نه با مراجعه ناقص و ناکارآمد به چند اثر یا با نگاهی جزئینگرانه.[18] از جمله مسائل مهم، بررسی و تحلیل علل و عوامل تربیتی و شرایط سرزدن یک اندیشه و سیر رشد و تحول تفکر یک متفکر است و نیز جستجو برای پاسخ به این پرسش که آیا ارتباطی معنادار بین شخصیت تربیتی با شخصیت فکری یک اندیشمند وجود دارد؟ این امر، راهی است تا مسألۀ محوری و دالّ مرکزی یک اندیشمند را دریافته و از این طریق، به طرح مسائل اصلی جامعۀ (زندۀ) خود بپردازیم.
این مهم، یک اصل بنیادین فلسفی-تربیتی در تحلیل و متد نقد آثار و شیوۀ تفکر اندیشمندان است که هنوز باید از مبانی، اصول و راهکارهای عملیاتی آن سخن گفت؛ اصلی که معتقد است در تحلیل و نقد اندیشۀ اندیشهورزان نمیتوان ویژگیهای تربیتی و شخصیتی را از خصوصیات فکری و نظری و سازوکارهای اندیشهورزی جدا کرد.[19]
بدینسان یکی از روشهای تحلیل و نقد اندیشههای یک متفکر، بررسی «سیر تاریخی» (یعنی تقدم و تأخر زمانی) و سپس «سیر موضوعی» (یعنی تقدم و تأخر رُبّی و موضوعی) آثار وی است تا مسیر حرکت فکری و فراز و فرود آن اندیشه را بتوان بهنحوی مورد واکاوی قرار داد. بر این مبنا، امکان دارد موضوعی از لحاظ تاریخی، مقدم ولی به جهت مبانی و اندیشههای اصیل آن متفکر، مؤخر بر سایرین قرار گیرد؛ تا بتوان در نهایت چارچوبهای نظام فکری وی را ترسیم کرد. با این شیوه، راهی پیش روی ما قرار دارد تا با تحلیل سیر تحلیلی آراء و اندیشههای استاد حسینی، بتوان به فهم شاکلۀ «تفکر تربیتی» وی دست یافت. با تحلیل مهمترین آراء ایشان در قلمرو تعلیم و تربیت اسلامی، روشن خواهد شد که وی در مجموعه آثار خود، از اصولی 8گانه پیروی کردهاست، مانند:
- 1.عدم پراکندگی و تمرکز بر مسائل تعلیم و تربیت اسلامی
- 2. هماهنگی و سازگاری نظام اندیشهورزی
- 3. رویکرد علمی و پژوهشی به مسائل و بهرهگیری از دانش تخصصی
- 4. تحلیل مسائل از منظر مبانی اسلامی و نظر به منابع و متون دینی
- 5. توجه به مسائل روز جامعه
- 6. تعادل علمی و فقدان سوگیریهای غیرعلمی
- 7. رعایت خط انصاف علمی در نقد و بررسی دیدگاهها
- 8. صراحت و شجاعت علمی همراه با عدم تعجیل در اظهار نظر.
[1] ر.ک: حسینی، سیّدحسین، 1377، علوم انسانی اسلامی؛ مبانی تحقق و حدت فرهنگی، نشریه نامه فرهنگ، سال 8، شماره 1.
[2] ر.ک: حسینی، سیّدعلیاکبر، 1379 الف، تعلیم و تربیت اسلامی؛ مبانی، منابع و اصول، تهران، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 340.
[3] ر.ک: حسینی، سیّدحسین، 1391 الف، زندگی و خدمات علمی و فرهنگی شادروان دکتر سیّدعلیاکبر حسینی، تهران انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور و نیز ر.ک: هم او، 1397، از علم دینی تا توسعۀ فرهنگی در کرسیهای نظریهپردازی، تهران، انتشارات جامعهشناسان، ص 23-17 و نیز ر.ک: حسینی، سیّدعلیاکبر، 1394، دفتر تربیت، مقدمه، تهیه و تنظیم سیّدحسین حسینی، جلد اول، تهران، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 25 و نیز ر.ک: هم او، 1385، کیمیای ربّیت و ربانیّت، بهکوشش سیّد حسین حسینی، شیراز، انتشارات کوشامهر، ص430.
[4] ر.ک: یادداشت «روشنفکر دینی و توجه به نیازهای زمان»، حسینی، سیّدحسین، 1395، مجموعه مقالات همایش ملّی تعلیم و تربیت اسلامی؛ مبانی، منابع و اصول (با رویکرد معرفی، تحلیل و نقد آثار اندیشمند فرزانه استاد سیّدعلیاکبر حسینی)، جلد دوم، تهران، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، صفحات 848-838.
[5] در اینباره ر.ک: هم او، 1397، ص 19 و نیز ر.ک: هم او، 1395، جلد دوم، صفحات 908-777 و نیز ر.ک: هم او، 1391 ب، خلأ تئوریک در تنظیم نظام تعلیم و تربیت اسلامی، روزنامه ایران، سال 19، شماره 5311 و نیز ر.ک: حسینی، سیّدحسین، 1391ج، چکیده مقالات همایش ملی تعلیم و تربیت اسلامی؛ مبانی، منابع و اصول، تهران،ن انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 36 (مقالۀ استقلال نظام تعلیم و تربیت اسلامی؛ مفهوم کلیدی در اندیشههای تربیتی استاد حسینی) و نیز ر.ک: همان، ص46 (مقالۀ تفکر تربیتی؛ سیر تحلیلی آراء و اندیشههای پروفسور حسینی) و نیز ر.ک: همان، ص 34 (مقالۀ بررسی و نقد نظریۀ استاد حسینی در خصوص علوم انسانی اسلامی).
[6] ر.ک: همان، ص 36
[7] ر.ک: جمعی از نویسندگان، 1372، فلسفۀ تعلیم و تربیت (درآمدی بر تعلیم و تربیت اسلامی)، جلد اول، تهران، انتشارات سازمان سمت، صفحات 167-61.
[8] ر.ک: حسینی، سیّدعلیاکبر، 1378، مجموعه مقالا نظری-تحلیلی، جلد اول، شیراز، انتشارات دانشگاه شیراز، ص ب.
[9] ر.ک: هم او، 1385، ص 30.[iv] ر.ک: حسینی، سیّدحسین، 1386، تحلیلی پیراون نظام تعلیم و تربیت؛ نقد مقاله و دیدگاه صاحب نظران، کرمان، انتشارات ستاد نهضت تولید علم و کرسی های نظریهپردازی، ص 10.
[10] ر.ک: حسینی، سیّدعلیاکبر و دیگران، 1379 ب، گلچینی از آموزههای تربیتی در زندگی حضرت زهرا (س)، تهران، انتشارات موسسه اطلاعات.
[11] ر.ک: حسینی، 1395، جلد دوم، ص 907.
[12] ر.ک: هم او، 1394، جلد اول، ص 32.
[13] ر.ک: همان، ص 27.
[14] ر.ک: هم او، 1391 ج.
[15]ر.ک: هم او، 1395، جلد اول، ص 24.
[16] ر.ک: همان، صفحات 29-25 و نیز ر.ک: هم او، 1398، اقتضائات مطالعات تعلیم و تربیت اسلامی، خبرگزاری مهر، کد خبر: 04596955.
[17] ر.ک: هم او، 1395، جلد اول، ص 26.
[18] ر.ک: هم او، 1390، سنّت، غرب، غربت؛ نقد و نقبی بر کتاب در جستجوی امر قدسی، کرمان، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، صفحات 12-9.
[19] ر.ک: هم او، 1391 ج، ص 46.
زندگینامه مرحوم حاج سیّد عیسی حسینی سردری
الذین یبلغون رسالات الله ویخشونه و لا یخشون احداً الاّ الله و کفی بالله حسیباً ( احزاب 39)
والسلام علیه یوم ولدو یوم یموت و یوم یبعث حیّاً .